درِ شیشهٔ عسل گشنیز را که باز میکنید، ممکن است منتظر بوی همان برگ گشنیزی باشید که در آشپزخانه خرد میکنید. اما رایحهٔ عسل الزاماً شبیه سبزی تازه نیست. زنبور از گل گشنیز شهد جمع میکند، نه از برگ یا دانهٔ خشک آن. همین تفاوت کوچک، آغاز داستانی است که از گیاه شروع میشود و به ترکیبات معطر درون شیشه میرسد.
نام گیاه گشنیز Coriandrum sativum است. برگ، دانه و گل این گیاه هرکدام ترکیب شیمیایی و بوی متفاوتی دارند. پس اگر عسل گشنیز را با تصور طعم سبزی خوردن بخرید، احتمالاً غافلگیر میشوید. برای شناخت آن بهتر است ابتدا ببینیم زنبور چه چیزی از گل برمیدارد و پژوهشگر چگونه رد آن را در عسل دنبال میکند.
زنبور از گشنیز چه برمیدارد؟
گل گشنیز مانند بسیاری از گلها برای جذب گردهافشان شهد تولید میکند. زنبور شهد را با خرطوم خود برمیدارد و در کیسهٔ عسلی حمل میکند. در کندو، شهد میان زنبورها جابهجا میشود، بخشی از آبش کاهش مییابد و آنزیمهای زنبور روی قندهای آن اثر میگذارند. زنبورها مایع غلیظشده را در حجرههای شان میگذارند و با جریان هوا، آب بیشتری از آن میگیرند.
آنچه در پایان میخوریم صرفاً شهد غلیظشده نیست. تغییر قندها، تماس با آنزیمها و رسیدن عسل در کندو، طعم و بوی نهایی را شکل میدهد. برای همین، بوی یک شیشه عسل را نمیشود فقط از بوی برگ یا دانهٔ گیاهی که نامش روی آن نوشته شده پیشبینی کرد. اگر میخواهید این فرایند را در کنار زندگی کندو بشناسید، مطلب دانستنیهای زندگی زنبورعسل نقطهٔ شروع خوبی است.

رایحهٔ عسل از چه ساخته میشود؟
بو حاصل یک مادهٔ واحد نیست. مجموعهای از مولکولهای فرّار از سطح عسل وارد هوا میشوند و به گیرندههای بویایی ما میرسند. مقدار هر مولکول، آستانهٔ تشخیص آن برای بینی و نسبتش با مولکولهای دیگر، برداشت نهایی ما را میسازد. به همین دلیل دو ماده با ترکیب نزدیک نیز ممکن است عطر متفاوتی داشته باشند.
منشأ گیاهی یکی از عوامل مؤثر است. شرایط آبوهوا، خاک، زمان گلدهی، گلهای دیگری که در دسترس زنبور بودهاند و حتی شیوهٔ نگهداری عسل نیز بر نتیجه اثر دارند. نام «عسل گشنیز» به منشأ غالب گیاهی اشاره میکند، اما قرار نیست هر شیشه از هر سال و هر زنبورستان دقیقاً یک بوی ثابت داشته باشد.
پژوهشی دربارهٔ عسل حاصل از گشنیز، ترکیبات فرّار آن را با روشهای آزمایشگاهی بررسی کرد. پژوهشگران چند مشتق از لینالول و یک ترکیب معطر دیگر را بهعنوان نشانگرهای احتمالی این عسل گزارش کردند. واژهٔ «احتمالی» مهم است. یافتن یک مولکول بهتنهایی برای صدور حکم قطعی دربارهٔ منشأ هر شیشه کافی نیست. باید نمونه، روش آزمون و مقایسه با عسلهای دیگر را هم دید. منبع پژوهش
آزمایشگاه چطور بوی عسل را میبیند؟
یکی از روشها از فضای بالای نمونه شروع میشود. پژوهشگر مقدار مشخصی عسل را در ظرف دربسته میگذارد. مولکولهای فرّار از عسل به هوای بالای ظرف میروند. سپس با ابزاری مناسب این مولکولها را جمع میکند و به دستگاه کروماتوگرافی گازی و طیفسنج جرمی میفرستد. نام کوتاه این مجموعه GC-MS است.
بخش اول دستگاه، ترکیبات را بر اساس رفتارشان از هم جدا میکند. بخش دوم به شناسایی ساختار آنها کمک میکند. خروجی شبیه فهرستی از قلههاست که هر قله میتواند به یک ترکیب مربوط باشد. برای اطمینان، آزمایشگاه نتیجه را با مواد مرجع و نمونههای شناختهشده مقایسه میکند. این کار به تجربه، تجهیزات و تفسیر دقیق نیاز دارد.
بوییدن عسل در خانه میتواند تجربهٔ چشایی خوبی باشد، اما جای این آزمون را نمیگیرد. همانطور که در مقالهٔ تشخیص عسل طبیعی توضیح دادهایم، رنگ و بو بهتنهایی آزمون اصالت نیستند. یک عسل طبیعی میتواند ملایم باشد و یک عسل دستکاریشده هم ممکن است بوی قوی داشته باشد.
چرا عسل گشنیز با دانهٔ گشنیز فرق دارد؟
بخشی از بوی دانه هنگام رسیدن و خشکشدن آن شکل میگیرد. برگ تازه نیز مجموعهٔ دیگری از ترکیبات عطری دارد. زنبور اما سراغ شهد گل میرود. افزون بر این، در شهد جمعآوریشده، آب، قند و ترکیبات جزئی با هم حضور دارند. پس مقایسهٔ مستقیم عسل با ادویهٔ آسیابشده، مثل مقایسهٔ آبمیوه با پوست میوه است. هر دو به یک گیاه مربوطاند، اما تجربهٔ یکسانی نمیسازند.
اگر محصولی را برای طعمدادن به صبحانه میخواهید، بهتر است عطر آن را در کنار خوراکیهای ساده امتحان کنید. ابتدا مقدار کمی را بهتنهایی بچشید. بعد روی نان یا کنار ماست ساده امتحان کنید. طعمهای قوی مانند دارچین میتوانند ظرافت رایحهٔ عسل را بپوشانند. عسل را در ظرف دربسته و دور از گرما نگه دارید تا عطر آن بهتر حفظ شود.

منشأ گیاهی را با چه شواهدی بررسی میکنند؟
پژوهشگران برای شناخت منشأ گیاهی عسل معمولاً یک نشانه را بهتنهایی کافی نمیدانند. بررسی دانههای گرده زیر میکروسکوپ، پروفایل ترکیبات معطر و بعضی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی میتوانند کنار هم قرار بگیرند. هر روش محدودیت خودش را دارد. برای نمونه، مقدار گردهٔ گیاهان مختلف در شهد و در عسل یکسان نیست. همچنین هنگام برداشت و صافکردن عسل، مقدار گردهٔ قابل مشاهده ممکن است تغییر کند.
از سوی دیگر زنبور در فضای باز پرواز میکند. حتی در زمان گلدهی یک محصول کشاورزی، ممکن است سراغ گلهای دیگری هم برود. به همین علت، نام تکگل در بازار عسل را باید در چارچوب نمونهبرداری و شواهد همان محموله فهمید. ادعای دقیق دربارهٔ سهم یک گل، بدون آزمون همان محصول، بیش از حد مطمئن است.
هنگام خرید چه پرسشهایی بپرسیم؟
اگر طعم برایتان مهم است، دربارهٔ عطر، شیرینی و فصل برداشت بپرسید. اگر منشأ گیاهی برایتان اهمیت دارد، دربارهٔ محل استقرار کندو و مدارک همان محموله سؤال کنید. اگر کیفیت عمومی عسل را میسنجید، اطلاعاتی مانند رطوبت و شرایط نگهداری نیز مفیدند. هیچکدام از این پرسشها با نگاهکردن به رنگ شیشه پاسخ کامل نمیگیرند.
در صفحهٔ عسل گشنیز اردیبهشت میتوانید مشخصات محصول را ببینید. برای مقایسهٔ تجربهٔ طعمی، عسل بهارنارنج هم گزینهٔ دیگری در فروشگاه است. این مقایسه دربارهٔ سلیقهٔ غذایی است، نه برتری درمانی یک عسل بر دیگری.
چند پرسش کوتاه
آیا عسل گشنیز باید بوی سبزی گشنیز بدهد؟
خیر. شهد گل با برگ و دانهٔ گیاه یک ترکیب یکسان ندارد. رسیدن شهد در کندو نیز بوی نهایی را تغییر میدهد.
آیا بوی تندتر نشانهٔ طبیعیتر بودن است؟
خیر. شدت بو تحت تأثیر ترکیبات فرّار، دما و نگهداری است. برای داوری دربارهٔ اصالت باید شواهد معتبر همان محموله را دید.
آیا میشود با یک آزمایش، منشأ گشنیز را قطعی اعلام کرد؟
پژوهشگر معمولاً چند نوع شاهد را کنار هم تفسیر میکند. نتیجه به روش آزمون، نمونهبرداری و عسلهای مرجع بستگی دارد.
عطر عسل گشنیز محصول مسیر طولانی شهد تا کندو و ترکیب مولکولهای فرّار است. جذابیت آن هم در همین تفاوت است. پیش از خرید، نام گیاه را راهنمای انتظار خود بدانید و مشخصات همان محصول را مبنای انتخاب قرار دهید.
